ANKARA – BHA
Eğitimci yazar ve gazeteci Yalçın Çelik, Doğu Türkistan’da yaşayan Uygur Türklerinin karşı karşıya kaldığı insan hakları sorunlarına dikkat çekerek uluslararası kamuoyuna duyarlılık çağrısında bulundu. Türk dünyasının ortak tarihine, diline ve kültürel değerlerine vurgu yapan Çelik, Doğu Türkistan’da yaşanan gelişmelerin insan hakları perspektifinden takip edilmesi gerektiğini ifade etti.
“Uzakta bir Türk yurdu var, zulüm altında” sözleriyle Doğu Türkistan meselesine dikkat çeken Çelik, Türk dünyasının önemli meselelerinden biri olan Uygur Türklerinin kimlik, dil, inanç ve kültürel miraslarının korunmasının evrensel insan hakları bakımından önem taşıdığını vurguladı.
Doğu Türkistan meselesi, Türk dünyasının ortak hafızasında önemli bir yere sahip
Orta Asya’nın doğusunda yer alan Doğu Türkistan, tarih boyunca Türk topluluklarının yaşadığı, önemli medeniyetlerin geliştiği ve İpek Yolu güzergâhında stratejik bir konuma sahip olan tarihî ve kültürel bir coğrafya olarak biliniyor.
Günümüzde Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içerisinde bulunan bölge, resmî olarak Sincan Uygur Özerk Bölgesi (Xinjiang Uyghur Autonomous Region) adıyla yönetiliyor. Bölgede Uygur Türklerinin yanı sıra Kazak, Kırgız, Hui ve diğer etnik topluluklar da yaşıyor.
Uygur Türkleri, kendilerine özgü dilleri, edebiyatları, müzikleri, gelenekleri ve tarihî birikimleriyle Türk dünyasının kültürel zenginliğinin önemli parçalarından birini oluşturuyor.
Doğu Türkistan adı, bölgenin tarihî ve kültürel kimliğini ifade etmek amacıyla özellikle Uygur toplumu ve Türk dünyasında kullanılmaya devam ediyor.
Birleşmiş Milletler raporunda ciddi insan hakları ihlalleri tespiti
Doğu Türkistan’daki insan hakları tartışmaları uluslararası kuruluşların da gündeminde yer alıyor.
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği (OHCHR), 31 Ağustos 2022 tarihinde yayımladığı Çin Halk Cumhuriyeti Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ndeki İnsan Hakları Kaygılarına İlişkin Değerlendirme başlıklı raporunda, bölgede Uygur Türkleri ve diğer Müslüman azınlıkları etkileyen uygulamaları ayrıntılı biçimde inceledi.
Raporda; keyfî gözaltı ve tutuklamalar, dinî ve kültürel haklara yönelik kısıtlamalar, ayrımcılık iddiaları, ailelerin birbirinden ayrılması, çalışma hayatına ilişkin sorunlar ve kişisel özgürlükler konularında ciddi kaygılar ortaya konuldu.
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, özellikle 2017-2019 dönemindeki uygulamalar kapsamında Uygurların ve diğer ağırlıklı olarak Müslüman toplulukların keyfî ve ayrımcı biçimde alıkonulmasının, uluslararası suçlar ve özellikle insanlığa karşı suçlar teşkil edebileceği değerlendirmesinde bulundu.
Raporda Çin yönetimine, keyfî biçimde özgürlüğünden mahrum bırakılan kişilerin serbest bırakılması, kayıp yakınlarının akıbetinin açıklığa kavuşturulması ve insan hakları ihlali iddialarının soruşturulması yönünde tavsiyeler de iletildi.
2025 ve 2026 yıllarında da uluslararası kaygılar gündemde
Doğu Türkistan’daki gelişmeler yalnızca 2022 tarihli BM raporuyla sınırlı kalmadı.
1 Ekim 2025 tarihinde BM insan hakları uzmanları, Uygur kültürel ve dinî ifadelerinin sınırlandırıldığına ilişkin iddialar konusunda Çin’e çağrıda bulundu. Uzmanlar, kültürel ve dinî kimliklerin ifade edilmesiyle bağlantılı olarak bazı kişilerin gözaltına alınması, mahkûm edilmesi ve hapis cezalarına çarptırılmasına ilişkin endişelerini dile getirdi.
22 Ocak 2026 tarihinde ise BM uzmanları, Uygur, Tibetli, Kazak ve Kırgız topluluklarını etkilediği bildirilen zorla çalıştırma iddialarına ilişkin kaygılarını açıkladı. Uzmanlar, çalışma uygulamalarının özgür iradeye dayanıp dayanmadığının uluslararası insan hakları ve çalışma standartları çerçevesinde incelenmesi gerektiğini vurguladı.
Bu açıklamalar, Doğu Türkistan’daki insan hakları meselesinin uluslararası toplumun gündeminde kalmaya devam ettiğini gösteriyor.
Çin yönetiminin açıklamaları da uluslararası tartışmanın bir parçası
Konunun objektif değerlendirilmesi bakımından Çin yönetiminin resmî açıklamalarına da yer verilmesi gerekiyor.
Çin Devlet Konseyi Enformasyon Ofisi, Temmuz 2021’de yayımladığı Sincan’daki Bütün Etnik Grupların Haklarına Saygı Gösterilmesi ve Korunması başlıklı beyaz kitapta, bölgede güvenlik, ekonomik kalkınma, eğitim ve etnik grupların haklarının korunmasına yönelik politikalarını savundu.
Çin yönetimi, bölgedeki uygulamalarını terörizm ve aşırıcılıkla mücadele, toplumsal güvenlik ve ekonomik kalkınma politikaları çerçevesinde açıklıyor. Buna karşılık Birleşmiş Milletler insan hakları mekanizmaları, güvenlik politikalarının temel hak ve özgürlükleri ihlal etmemesi gerektiğini belirtiyor.
Dolayısıyla Doğu Türkistan meselesinin uluslararası hukuk, insan hakları, din ve vicdan özgürlüğü, kültürel kimlik ve ayrımcılığın önlenmesi ilkeleri çerçevesinde ele alınması önem taşıyor.
Dil, kimlik ve kültürel mirasın korunması insan haklarının parçasıdır
Bir toplumun kendi dilini konuşabilmesi, kültürünü yaşatabilmesi, inancını özgürce yerine getirebilmesi ve gelecek kuşaklara tarihî mirasını aktarabilmesi temel insan hakları arasında bulunuyor.
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 18. maddesi düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü; 19. maddesi ise düşünce ve ifade özgürlüğünü güvence altına alıyor. Bildirge’nin 27. maddesi de herkesin toplumun kültürel yaşamına serbestçe katılma hakkını düzenliyor.
Bu ilkeler doğrultusunda Uygur Türklerinin ana dillerini, kültürel değerlerini, tarihî miraslarını ve dinî yaşamlarını koruma taleplerinin uluslararası insan hakları standartları kapsamında değerlendirilmesi gerekiyor.
Yalçın Çelik’ten Türk dünyasına duyarlılık çağrısı
Eğitimci yazar ve gazeteci Yalçın Çelik’in Doğu Türkistan konusundaki çağrısı, Türk dünyasında ortak tarih, kültür ve insan hakları bilincinin önemini bir kez daha gündeme taşıdı.
Doğu Türkistan’da yaşayan Uygur Türklerinin yaşadığı sorunların siyasi tartışmaların ötesinde, insan onuru ve temel haklar çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekilen çağrıda; uluslararası kuruluşların, insan hakları mekanizmalarının ve ilgili ülkelerin gelişmeleri yakından takip etmesinin önemi öne çıkıyor.
Doğu Türkistan meselesi yalnızca bir coğrafyanın değil; dilin, kültürün, kimliğin, inancın ve insan haklarının korunması meselesidir.
Uzakta bir Türk yurdu var… Doğu Türkistan!
Orada yaşayan insanların haklarının, kimliklerinin ve kültürel değerlerinin korunması evrensel insan haklarının gereğidir. İnsan onurunun, adaletin ve özgürlüğün coğrafyası olmaz.


Yorumlar